Dit interview werd geschreven door de collega’s van Muziekmuseum Vleeshuis en verscheen eerder op hun website.
Voor Shahab Azinmehr reikt Perzische muziek veel dieper dan zingen en spelen alleen. Het is een belangrijke traditie die van generatie op generatie wordt doorgegeven en vele harten verbindt. Vandaag woont de Iraanse muzikant in Antwerpen, waar hij de eeuwenoude muziek verrijkt met andere invloeden. Op 27 november treedt hij op met zijn gloednieuwe trio Aram: een ode aan de Iraanse muziekcultuur en de kracht van improvisatie.
De muziek van thuis
Je groeide op in Qazvin, een historische stad vlak bij Teheran. Welke rol speelde muziek in je jeugd?
Mijn vader zong vaak en graag, net als mijn grootvader en diens grootvader. Toen ik zes was, begon ik zijn melodieën na te zingen. Op mijn negende gaf Mohammadreza Sufi, een familievriend, mij een setar en leerde me de beginselen op dit snaarinstrument spelen. Dat moment bepaalde mijn hele leven.
Mohammadreza, die ook een uitstekend kalligraaf is, is nog altijd belangrijk voor me. Voor de hoes van mijn nieuwe solo-album ‘The Song of the Phoenix’ waarop ik setar speel, gebruikte ik zijn kalligrafie. Daarmee is de cirkel rond.
Je studeerde aanvankelijk geen muziek, maar restauratie van historische monumenten. Waarom was dat?
Het was een noodgedwongen keuze om mijn legerdienst uit te stellen. Maar wel zinvol: ik leerde er ontzettend veel over de Perzische architectuur, kunst, geschiedenis en symboliek. Vandaag herken ik de vormen van Iraanse bogen in de rondingen van mijn instrumenten. Later kon ik gelukkig alsnog mijn masterdiploma in muziek behalen.
Wat maakt de setar zo’n bijzonder instrument?
Ze draagt een enorm rijke geschiedenis. De setar is sterk verbonden met de Iraanse cultuur, maar behoort tot een veel grotere familie van langhalsluiten die je van Centraal-Azië tot Anatolië en zelfs verder terugvindt. In buurlanden als Tadzjikistan, Oezbekistan en Azerbeidzjan bestaan verwante instrumenten. Dat zegt iets over de eeuwenlange culturele uitwisseling in die regio’s.
Ook binnen Iran bestaan verschillende tradities. De muziek uit Beloetsjistan, in het zuidoosten, nabij India, vertoont bijvoorbeeld overeenkomsten met Indiase muziek. Muzikale ideeën trekken zich van geografische grenzen niets aan. Instrumenten zoals de setar werken daarom verbindend.
Je maakt zelf setars. Wat trekt je aan in dat ambacht?
Instrumentenbouw vraagt enorm veel geduld. Ik doe er misschien wel een jaar over om een setar te maken, een professional fikst dit op drie maanden. Alles moet uiterst zorgvuldig: de kleinste ingreep beïnvloedt de klank. Soms moet je iets twintig keer meten, omdat je maar één kans hebt om het hout correct te zagen. Dit voelt bijna als meditatie. Het geeft me veel voldoening.
Eerder bouwde ik al twee setars, sinds mijn achttien. Ik werk nu aan een derde. Dit ambachtelijke maakproces laat ik stap voor stap zorgvuldig documenteren met videomakers voor het Muziekmuseum Vleeshuis. Hopelijk zal deze setar even goed klinken als ik hoop. Dat zien we pas helemaal op het einde.
Voor de klankkast en het bovenblad gebruik ik moerbeihout, dat een warme, licht zoemende klank geeft. Dat hout heeft ook een bijzondere betekenis. Niet alleen omdat het me terugbrengt naar de prachtige oeroude bomen in Qazvin waar ik ben opgegroeid. Ook omdat je het volgens een oude traditie niet zomaar mocht verbranden. Dit hout was in Iran enkel voorbehouden voor muziekinstrumenten.
Helpt de bouwtechnische kennis je ook als muzikant?
Absoluut. Als tiener al werkte ik in een muziekwinkel waar ik instrumenten herstelde. Ik leerde er snaren en fretten vervangen en instrumenten afstellen. Die ervaring komt me vandaag nog altijd van pas.
Daarom moedig ik mijn studenten ook aan om hun instrument te leren kennen, en niet alleen de muziek. Als je begrijpt hoe je setar gebouwd is en waar de klank precies vandaan komt, ontwikkel je een veel diepere band.
Improvisatie als visitekaartje
Wat onderscheidt Iraanse klassieke muziek van andere muzikale tradities?
Een belangrijk kenmerk is het dastgah-systeem. Dat verbindt verschillende melodische modi volgens bepaalde regels. Je kunt niet zomaar van de ene modus naar de andere springen: de overgangen en de volgorde hebben betekenis.
Ik vergelijk de opeenvolging van de vijf modi graag met het beklimmen van een berg. Je begint onderaan, klimt geleidelijk hoger, de muziek wordt rijker en complexer en uiteindelijk daal je weer af. Onderweg ontdek je verschillende melodieën, ritmes en versieringen.
Ornamentatie is daarbij belangrijk, maar je mag niet overdrijven. Het is als een tuin: als je er te veel bloemen in zet, zie je de tuin zelf niet meer. Muzikale versiering moet precies gedoseerd en op het juiste moment komen. Dat vraagt veel studie, inzicht en oefenen.
Welke plaats neemt improvisatie daarin in?
Improvisatie is cruciaal. Je hoort een muzikale gedachte in je hoofd en probeert die onmiddellijk om te zetten in klank. Daarvoor moet je het repertoire eerst door en door kennen. Dat maakt dat je in de improvisatie het talent van de meester merkt.
Op het begin maak je variaties op bestaande melodieën. Zo evolueer je. Het hoogste niveau bereik je wanneer je écht iets nieuws creëert, wat je nooit eerder hebt gespeeld. Ik heb grote meesters dat horen doen. Zelf blijf ik oefenen om dichter bij dat niveau te komen.
Je bent vocalist en setarspeler. Wat vind je het belangrijkst?
Beide horen samen. Soms begin ik een melodie te spelen en voel ik dat ik die wil uitzingen. Vocale en instrumentale muziek zijn nauw met elkaar verbonden. Zo kent de Iraanse zangtraditie specifieke klankkleuren en versieringen die aan jodelen doen denken. Veel van die ornamenten vind je ook in het instrumentale spel. Ze liggen echt in elkaars verlengde.
Levenswijsheid in ritmische beelden
Poëzie speelt een centrale rol in je muziek. Waarom is ze zo belangrijk?
In Iran maakt poëzie deel uit van het dagelijkse leven. Mensen kennen eeuwenoude gedichten uit het hoofd, we citeren verzen tijdens gesprekken en gebruiken poëzie om gevoelens of levenswijsheden uit te drukken. Als een vader zijn zoon iets wil leren, gebruikt hij daarvoor een gedicht. Door de belangrijke levenslessen in ritmische beelden te verwoorden, blijft de boodschap beter hangen.
Veel Perzische poëzie is eeuwenoud, maar blijft vandaag begrijpelijk. De grootste uitdaging zit in de symboliek, die moet je echt aanleren. Waarvoor staat een bloem, een paar ogen of een glas wijn? Hoe meer je leert, hoe meer betekenissen je ontdekt.
Welke rol speelt het soefisme in de poëzie?
Veel belangrijke Perzische dichters waren verbonden met de soefistische mystiek. Hun gedichten gaan over liefde, geduld, vriendelijkheid, zelfkennis en respect voor de natuur. Die ideeën hebben hun wortels in oudere Iraanse tradities, zoals het zoroastrisme, waarin goed denken, goed spreken en goed handelen centraal staan.
Mijn album ‘The Song of the Phoenix’ is geïnspireerd op de poëzie van Attar, een mystieke dichter van acht eeuwen geleden. De woorden, hun ritme en hun betekenis brengen je soms in een toestand van opperste concentratie. Vanuit dat gevoel ontstaat de diepste muziek.
In westerse culturen blijft poëzie vaak iets voor de happy few.
Dat is in onze cultuur heel anders: poëzie heeft een centrale rol in de opvoeding. Daarom is een goede overdracht zo belangrijk. Poëzie, muziek en cultuur gaan persoonlijk over van meester op leerling, van hart tot hart. ‘From chest to chest’ is dan ook de titel van een album dat ik maakte met percussionist Robbe Kieckens.
Voor dat album verzamelde ik melodieën die ik doorheen de tijd heb geleerd. Een van die stukken is gebaseerd op een gedicht dat mijn vader vroeger zong, dat hij op zijn beurt van zijn vader had geleerd. Het gedicht beschrijft hoe een diep gevoel van liefde vanuit het hart tot in de ogen doordringt, om zo weer het hart te raken.
In Iran bestaat zoiets als ‘ustad’: een traditie van meester-muzikanten die spelen, zingen, dichten én instrumenten bouwen. Is dat ook jouw ideaal?
Ja. In bepaalde regio’s bestaan muzikanten, onder andere bekend als bakhshi, die al die vaardigheden combineren. Ze bewaren ons cultureel erfgoed en geven het door aan de volgende generatie, van meester op leerling.
Maar niet iedereen is zomaar een ustad. Om dat te bereiken heb je niet alleen technische vaardigheden nodig, maar ook kennis, ervaring en de juiste morele houding. Je moet echt de allerbeste zijn, want je hebt als ustad een echte voorbeeldfunctie.
Vanaf wanneer mag iemand zich een ustad noemen?
Een ustad is een titel die je moet verdienen. Deze meester kent het repertoire grondig, heeft een eigen muzikale stem ontwikkeld én goede leerlingen opgeleid. Het is geen diploma dat je na een examen krijgt, maar eerder een statuut. Je groeit er na tientallen jaren ervaring naartoe.
Sommige studenten noemen mij vandaag al een ustad, maar zelf vind ik dat ik nog niet zover ben. Ik probeer liever een goede leerling te blijven. Want zodra je denkt dat je alles weet, stop je misschien met zoeken. Ik heb nog een lange weg te gaan.
Nieuwe invloeden in de metropool
Je verhuisde naar Antwerpen. Hoe veranderde dat je muzikale pad?
Mijn vrouw vond goed werk in België, dus besloten we zeven jaar geleden te verhuizen naar Antwerpen. In Iran had ik al een muzikale carrière opgebouwd, hier moest ik helemaal opnieuw beginnen. Voor een niet-westerse muzikant best uitdagend.
Geleidelijk aan leerde ik andere muzikanten kennen. Ik ben heel blij dat ik in 2020 de kans kreeg om met Jordi Savall te spelen. In zijn ensemble ontmoette ik straffe muzikanten met Turkse, Syrische, Iraakse, Griekse en Spaanse achtergronden. Die samenwerkingen hebben mij op weg geholpen en mijn muzikale wereld enorm verrijkt.
Op welke manier precies?
Wanneer ik vandaag improviseer, denk ik anders dan vroeger. Iedere muzikant reageert op zijn eigen manier. Als je met iemand uit een andere traditie speelt, krijg je dus andere muzikale antwoorden en ga je zelf ook anders spelen.
Er zijn natuurlijk uitdagingen. De tar is niet voor iedere westerse toonsoort even geschikt. Bovendien is de dunne schapenhuid op de klankkast heel gevoelig voor temperatuur en luchtvochtigheid. Zelfs wanneer het publiek een zaal binnenkomt, kan de klank veranderen. Ik heb daarom twee tars: één voor de zomer en één voor de winter.
Ook de repetitiecultuur verschilt. In Iran repeteren we soms maandenlang iedere week voor een concert. Hier bereid je veel individueel voor, repeteer je twee of drie keer samen en moet je klaar zijn. Dat vraagt een veel snellere manier van werken.
Hoe ontstond Aram, met wie je binnenkort optreedt in De Studio?
Samen met Robbe wilden we een nieuw album opnemen. Onze vriend Frederik Segers luisterde naar de opnames en vond dat er nog een snaarinstrument ontbrak. Dus vroegen we aan Derya Türkan om mee te doen, en dat bleek een meesterlijke zet.
Na mijn eerste concert in België, een duo met Robbe, bleef het publiek applaudisseren en vroeg het om een bisnummer. Maar we hadden niets voorbereid. Dus begonnen we toen samen te improviseren. Vanuit het niets ontstond een volledig muziekstuk.
Dat kon alleen omdat we elkaar zo goed aanvoelen. Met Aram gaan we een stapje verder. De muziek vertrekt echt van onze vriendschap. We voelen elkaar alle drie perfect aan: soms weet ik bijna intuïtief wat Robbe of Derya zal spelen. Dat maakt Aram zo uniek.
Behoeder van de Iraanse identiteit
Voor veel Iraanse muzikanten is de Iraanse identiteit erg belangrijk, ook voor jou. Waar komt die verbondenheid precies vandaan?
Iran heeft door de eeuwen heen veel invasies, oorlogen en periodes van buitenlandse overheersing meegemaakt. Wanneer je cultuur onder druk staat, wordt het nog belangrijker om haar te beschermen. Je wilt je verhalen en tradities doorgeven aan de volgende generaties.
De Perzische taal speelt daarin een fundamentele rol. Na de Arabische verovering bleef het Farsi voortleven en zich ontwikkelen. Daardoor kunnen we vandaag nog poëzie lezen die honderden jaren geleden geschreven werd.
Iran is bovendien een heel divers land, met onder meer Koerden, Azeri’s, Gilaki’s en Beloetsjen, elk met hun eigen talen en tradities. Het Perzisch en de klassieke Iraanse muziek vormen een belangrijke culturele verbinding tussen al die gemeenschappen.
Toch heeft de Iraanse muziek ook veel gemeen met die van de buurlanden.
De Iraanse, Turkse en Arabische muziek delen een lange geschiedenis. Hun melodische systemen hebben elkaar eeuwenlang beïnvloed. In het Ottomaanse Rijk werd bijvoorbeeld muziek van Perzische componisten opgeschreven. Wanneer Turkse muzikanten die composities spelen, klinken ze Turks. Maar met Iraanse instrumenten en ornamentatie kunnen dezelfde melodieën heel Iraans klinken.
Muziek heeft dus ook een soort accent. Zoals je vaak hoort waar iemand vandaan komt wanneer die een andere taal spreekt, kun je ook in muziek een culturele identiteit herkennen.
Hoe heeft je verblijf in België je band met Iran veranderd?
Die is hier nog sterker geworden. Hoe meer ik andere culturen leer kennen, hoe beter ik mijn eigen cultuur begrijp. In Griekenland herken ik veel Iraanse elementen: het eten, de gastvrijheid, de sociale omgang. Ondanks de historische conflicten tussen onze beschavingen hebben we ook veel culturele uitwisseling gekend. Die overeenkomsten doen me beter begrijpen wat ons verbindt en wat de Iraanse cultuur uniek maakt.
Voor mij is Iran ook de kunst van het samen genieten. Onze geschiedenis kent veel pijnlijke periodes, misschien zoeken Iraniërs juist daarom zo graag momenten om te vieren. We vieren élke feestdag, onafhankelijk van de religieuze of culturele traditie. Dan eten we samen, we zingen, dansen, lezen poëzie en vertellen verhalen. Zo houden we onze cultuur levendig.
Blijven verbinden
Je zet de traditie verder als muzikant én docent.
Veel van mijn studenten hebben een gemengde Belgisch-Iraanse achtergrond. Ik merk dat sommigen na hun tienerjaren nieuwsgieriger worden naar hun afkomst. Ze beginnen zich af te vragen wie ze zijn en waar hun familie vandaan komt. Muziek helpt hen om die achtergrond beter te leren kennen.
Tijdens mijn lessen werken we zowel aan techniek, improvisatie, ornamentatie en theorie. Er zijn ook concerten waarop de studenten kunnen samenspelen en belangrijke podiumervaring opdoen.
Wat hoop je dat mensen vandaag ervaren wanneer ze naar je concerten komen?
Eerst en vooral dat ze nieuwsgierig worden naar de rijkdom van de Iraanse muziekcultuur. Maar ik wil hen ook laten voelen wat er gebeurt wanneer muzikanten met verschillende achtergronden elkaar ontmoeten. Bij Aram hoor je drie muzikale tradities die samen iets nieuws creëren. Je voelt de schoonheid van improvisatie en samenwerking in het moment.
Tot slot: wat wil je zelf nog bereiken als muzikant?
Ik wil vooral blijven groeien, meer leren, meer spelen en nieuwe mensen ontmoeten. Maar ik probeer mijn carrière niet te veel te forceren. Ik volg mijn weg en sta open voor wat er op mijn pad komt.
Mijn belangrijkste doel is om steeds dichter te komen bij mijn ideaal van een goede Iraanse muzikant. Het is alsof ik aan een puzzel werk. Met iedere ervaring en iedere samenwerking vind ik een nieuw stukje.
Zoeken is belangrijker dan vinden, zei zelfs Socrates al.
Als je op een dag denkt dat je alles weet, stop je met leren. Dat lijkt me verschrikkelijk. Er is nog zoveel dat ik wil ontdekken. Ik wil me blijven verdiepen in de traditie en die zoveel mogelijk delen met andere muzikanten en publieken. Muziek verbindt écht. Los van achtergrond, leeftijd, gender of tradities opent ze de geesten en brengt ze mensen bij elkaar. Dit wordt steeds belangrijker, zeker in tijden waarin politici verdeeldheid aanwakkeren. Muziek is daarom misschien wel de mooiste vorm van protest.